25 март 2022

Ko'pincha Buxoroni "oltin" deb atashadi, garchi bu yerda bu qimmatbaho metalning konlari bo’lmasada, ammo lekin mahalliy aholi boshqa qadriyatlarga juda boydir. Nima uchun "Sharq marvaridi" oltin bilan taqqoslanadi? Hamma gap - Buxoroning zardo‘zlik san’atida.

Tilla kashtachilik butun dunyoda asrlar davomida Buxoro shon-shuhratini ulug‘lab kelgan milliy hunarmandchilikdir. Shahar o'z hunarmandlari va ularning ijodi bilan haqli ravishda faxrlanadi, ularning ba'zilari turli mamlakatlardagi muzeylar va ko'rgazma zallarida saqlanadi.

Samarqand va Hirotda zardoʻzlik markazlari mavjud boʻlgan, faqat Buxoroda hunarmandchilik saroy sanʼati darajasiga koʻtarilgan va shu tufayli u keng koʻlamga ega boʻlgan. Buxoro Buxoro xonligining poytaxti boʻlgan XVI asrdan boshlab zardoʻzlik buyuk hukmdorlar homiyligida boʻlgan. Eng yirik zardoʻzlik ustaxonasi amir qarorgohida, qadimgi Ark qalʼasi hududida joylashgan edi.

Zardo’zlik san'ati bilan faqat erkaklar shug'ullangan. Ayollarga buni qilish taqiqlangan. Ba’zi rivoyatlarda buxorolik ayollarning go‘zalligini ko‘rganda tilla iplar xiralashib, hashamatini yo‘qotganligi aytiladi. Qimmatbaho materialni yo’qotib qo’ymaslik uchun erkaklar hunarmandchilik bilan shug'ullana boshladilar. Dovud, Hazrati Izris va Yusuf payg'ambarlar davridan beri zardo'zlik san'atining homiysi bo'lgan erkaklar azaldan zardo'zlik bilan shug'ullangan.

Buxoroning zardoʻzlik sanʼati

Hozirgi vaqtda xon ustaxonasida nega faqat erkaklarga tilla tikishga ruxsat berilgan degan haqiqatni aniqlash qiyinroq. Ehtimol, bu ish nozik ayollar uchun og'ir va charchatadigan ish bo’lgandir. Erkak tilla tikuvchilar polda paxtali choyshablarda o’tirib ko'p soatlab ishlashardi. Yog'och taxtachalar yordamida ular hashamatli liboslar, sallalar va boshqa narsalarni tirishqoqlik bilan tikardilar. Ustalarning xotinlari ba'zan uyda turib turmush o’rtoqlariga yordam berishardi, kichik buyurtmalarni qabul qilishardi: do'ppilarga, yostiq jildlariga, nimchalarga kashta tikish.

Zardo’zlik mahalliy yoki import qilinadigan matolarga, allaqachon tikilgan kiyim yoki interyer elementlarida qo'llanilgan. Odatda baxmal yoki ipakda oltin iplar (kalebatun) bilan tikilgan. Metall iplar ipak ipga o'ralgan nozik kumush chiziqdek edi. Ustiga zarhal sepilgan. Metall iplardan tashqari, o'ziga xos yorqinlik va nafislikka ega bo'lgan kashta tikish uchun o'ralgan ipak iplar ishlatilgan. Mahsulotlar aplikatsiyalar, bo'rtma naqshlar, qimmatbaho toshlar va yaltiroqlar bilan bezatilgan.

Zardo’zlik turlari

Zardo’zlik Oʻzbekiston xalq amaliy sanʼati boʻlib, bir qancha turlarga boʻlinadi:
• “zarduzi-zaminduzi” – bu tur zardo‘zli uzluksiz kashta naqsh tikishni o’z ichiga oladi;
• “zarduzi-gulduzi” – bu turga matoni nuqtali naqsh yoki gul bezakli tikish kiradi;
• “zarduzi-gulduzi-zaminduzi” – dastlabki ikkita texnikani birlashtirgan qo‘shma texnika;
• “zarduzi-berishimduzi” – bu turda naqsh ipak va tillarang iplar almashib tikiladi;
• “zarduzi-pilyakchaduzi” – zardoʻzlikni tikilgan yaltiroqlar (pilyakchalar) bilan birlashtirib tikish turi.

Tilla kashtachilikning bezaklari boy boʻlib, oʻsimlik va hayvonot dunyosi naqshlari, geometrik naqshlar, murakkab kompozitsiyalar va boshqa naqshlarni oʻz ichiga olishi mumkin.

Masalan, “chashmi bulbul” “bulbul ko‘zi” ma’nosini bildirsa, “zaboni gunjeshak” deb nomlangan bezak chumchuq tili sifatida tarjima qilingan. Kosmogoniya bilan bog'liq ba'zi ramziy belgilar: "kubba" - gumbaz, "sitora" - yulduz, "nishon" - doira. Shuningdek, xattotlik, arab tilidagi yozuvlar, donishmandlar asarlaridan iqtiboslar va chekkalari bo‘ylab naqshlangan so‘zlardan ham foydalanilgan.

Sovet davrida zardo'zlik ustalari artellarga birlashgan, bu ayollarga ushbu hunarmandchilik bilan shug'ullanish imkonini bergan, bugungi kungacha zardo'zlik sohasida yetakchi bo'lib, erkaklarni bu hunarmanlik turidan chiqarib yuborgan.

Hozirgi zamonda kashtachilar Buxoroda o‘zlarining zardo‘zlik ustaxonalariga ega bo‘lib, o‘z maktablarida hunarmandchilikni o‘rgatadilar, qadimiy sirlarni o‘rgatadilar. Zamonaviy bezaklar klassik bezaklardan biroz farq qilishi mumkin, har bir usta o'z asariga o'z naqshlarini olib keladi, ko'pincha butun rasmlarni yaratadi.

Buxorolik ustalarning asarlari O‘zbekiston va xorijdagi muzeylarni bezatib turibdi, shuningdek, ushbu san’at ixlosmandlarining shaxsiy kolleksiyalarida ham bor.

Buxoroga keling, Buxorodagi mehmonxonalarni bron qiling havolasi! Zardo’zlik qo’l mehnati bilan yaratilgan san’at asarlari bilan albatta tanishib chiqing.