26 март 2022

Muborak Buxoro qadim zamonlarning ko‘plab allomalar, mutafakkirlar, shoirlarining beshigi bo‘lgan. Bu yerda o‘z asarlari bilan tarixda yorqin iz qoldirgan Abu Hafs Kabir, Narshaxiy, Ibn Sino, Rudakiy, Firdavsiy va boshqa ko‘plab chinakam iste’dod egalari yashab, o‘z durdonalarini yaratganlar. Dunyoni iymonsiz o‘zgartirgan, va bu iymon hayotlarini, san’atlarini, va hatti-harakatlarini yoritgan bu ijodkorlar kimlar bo’lishgan aslida?

Go‘zal Buxoro nafaqat o‘zining me’moriy durdonalari va boy tarixiy merosi bilan mashhur. U haqli ravishda “islom dinining aziz va muqaddas shahri” – O‘zbekistonning so’fiylik qarorgohi deb ataladi.

So’fiylik VIII-IX asrlarda vujudga kelgan. Bu shunchaki din emas, balki ko'proq ma'no, uslub va turmush tarzi, bu dunyoni o'ziga xos ko'rish va shahvoniy tasavvufli noyob tafakkurdir. So’fiylik islomning tasavvufiy-asketik va falsafiy bilimlarini qamrab olgan bo‘lib, uning asosiy maqsadi ilohiy haqiqatlarga chuqur kirib borish, Xudo haqidagi nafosatli va falsafiy bilimdir. So'fiy ustozlari ilohiylikni bilish va muqaddaslikni namoyon etish san'atini ustozlaridan o'rganganlar.

Buxoroning Yetti muqaddas pirlari (So’fiylikning Yetti piri)

“So’fiylik” soʻzi arabcha “soʻfiy” soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, “jun chopon kiygan” degan maʼnoni bildiradi va musulmon tasavvuf birodarlarining maxsus jun chopon (vufer) kiyishini nazarda tutadi, va bu ularning e'tiqodi va ruhiy yo'l-yo'riqlarining ramzi hisoblanib, boshqalardan farqlab turadi. Ular o'zlarining birodarlik an'analariga aniq amal qildilar.

"Sof" - "so'fiy" ni tarjima qilishning yana bir usuli. Bu so‘z diniy ta’limotning mazmun-mohiyatini o‘zida mujassam etgan bo‘lib, eng yaxshi, erkin va sof hukmlar timsolini o‘zida mujassam etgan, uning ongi turli qoliplarga to‘la bo‘lmagan, balki dunyo va ilohiy vahiylarni bilishga ochiqdir.

Haqiqiy so‘fiylar o‘z fikr va ishlarida dinlarga xos dogmatizm va aqidaparastlikdan pok, har qanday xurofotdan pokdirlar. So‘fiylarning xolisligi, axloqiy pokligi va hukmining benuqsonligi yana bir olijanob va go‘zal nomni vujudga keltirdi: “Poklik ritsarlari” (arab. “Sahoba-i Safo”).

So'fiylarning o'zlari ko'pincha o'zlarini "haqiqiy mavjudot odamlari" degan semantik ma'noga ega bo'lgan "axlalhakika" deb atashadi.Bu shuningdek, ularning mavjudlikdan ajralish emas, balki real dunyo bilan aloqasini tavsiflaydi, zamonaviy odamlar shu yerda va hozir bo'lish, lekin ayni paytda mavjudlikni ilohiy anglashda. So‘fiylar uzoq asrlar davomida borliqda, hayotni idrok etishda, go‘zallik yaratishda o‘z aksini topgan ta’limotni, san’at va falsafani bizgacha yetkazishdi, va bu ta’limot nafaqat san’at va madaniyat, balki kundalik hayotda ham aks etgandir.

So’fiylik timsoli, motiv va obrazlari Sharq xalq ogʻzaki ijodining, jumladan, adabiyot va sheʼriyatning ulkan qismini tashkil etgan. Butun dunyoda e’tirof etilgan Eron-fors mumtoz adabiyotining aksariyati badiiy adabiyotlar bilan bir qatorda so‘fiylik asoslari bo‘yicha mashhur qo‘llanma hisoblanadi.

 Hafiza, Sanoiy, Rumiy, Nizomiy, Jomiy, Sa’diy, Umar Xayyom kabi so‘fiy shoirlarning nomlari adabiyot tarixida abadiy muhrlangan.

Al-Hasan al-Basriy so’fiylikning asoschilaridan biri bo‘lib, u zo‘r psixolog va “qalblar va fikrlar” ta’limotining nazariyotchisi bo‘lgan. U va uning shogirdlari fidoyilikni, Xudoga bo'lgan beg'araz va har tomonlama sevgini targ'ib qilishgan. Xudoga cheksiz muhabbat, Unga qo‘shilish, yaqinroq bo‘lish istagini targ‘ib qilib, ular nafsga oid tajriba, saodat va Xudoga intilishni anglab, tasavvuf dini va falsafasining o‘ziga xos xususiyati bo‘lgan tajribaga tasavvuf tuyg‘usini olib kirdilar.

So’fiylikning asosi, amaliyot va nazariya nihoyat IX asrda shakllandi. Shu bilan birga ko'plab so'fiylik maktablari tashkil etila boshlandi. Eng mashhurlari Bag'doddagi maktablar, shuningdek, Basriy va Xuroson maktablari edi. O'rta asrlarda so'fiylik an'analari, turmush tarzi va dunyoqarashi O'rta Osiyoda eng mashhur bo'lgan.

Xurosonda so‘fiylik ta’lim muassasasi XI-XII-asrlarda shakllanib, shundan so‘ng u butun O‘rta Osiyo musulmon dunyosida keng tarqaldi.

So’fiylarning tarbiyasi to‘rt bosqichdan iborat bo‘lgan: Islom qonunlarini bajarish – shariat, toat – tariqat, Allohni bilish yo‘li – ma’rifat va haqiqatni to‘liq anglash – hakikat. So‘fiylar yo‘lidan borishni xohlovchilar muridlar (tashnalar), shuningdek, soliklar, mutassaviflar, ahlidillar deb ataladi. Ustozlari (shayxlar, pirlar, murshidomlar, hojamlar) rahnamoligida haqiqatni bilish sari komillik yo‘lidan boradilar.

Buzilmagan zanjir

"Silsila" usuli XII-asr oxirida yaxshi o'rnatilgan. U uzluksiz zanjir orqali ustozdan shogirdga uzatiladigan ruhiy uzluksizlikka asoslangan edi. Shu bilan birga, so'fiylik islom dinida, dindorlarning diniy va turmush tarzida muhim elementga aylandi.

Moʻgʻullar istilosi davrida Oʻrta Osiyo yetarlicha qarshilik koʻrsata olmadi. Ruhoniylar, ulamolar va faqihlarning ta'siri zaiflashdi. Davlatning asosiy dini bo'lgan Islom ham zaiflashib, o'z mavqeini tashlab ketdi. Ushbu notinch davrda so'fiylik birinchi o'ringa chiqib, ommaviy diniy oqimga aylandi. So‘fiylar mo‘g‘ul bosqinchilariga qarshi qarshilik ko‘rsatish harakatiga boshchilik qilganlar.

Mo'g'ullar so'fiylikni kuchli ruhiy kuch sifatida hisoblashlari kerak edi. Oqibatda mo‘g‘ul hukmdorlari o‘zlari bilmagan holda islom diniga kirib ketishdi. Buxoro va Kubbaviya shayxlari bu jarayonni XIII-asr oʻrtalarida boshlaganlar. So‘fiylarning qudrati tobora kuchayib boraverdi. So’fiylik namoyandalari yetakchi davlat va ma’naviy lavozimlarni egallaganlar. Bunga so‘fiylarning sunnat va shariat doirasidagi, muxolifat bid’atlarisiz amalga oshirgan ishlari sabab bo‘lmoqda.

XIV-XV asrlarda Osiyoda so'fiylikning ko'plab oqim va tariqatlari shakllangan bo'lsa-da, Movarounnahr so'fiylar jamoasi o'zlarining xilma-xilligini yagona bir butunga jamlagan.

“Xojagan” forscha “xoja” – “xo‘jayin” degan ma’noni anglatadi, Buxoroda paydo bo‘lgan mustaqil islom harakatidir. Asli buxorolik Abdulxoliku al-G‘ijduvoniy uning asoschisi va ma’naviy ota-onasidir. Keyinchalik bu harakat zamonaviylashtirilib, “Naqshbandiya tariqati” – Bahouddin Naqshband tomonidan qabul qilinib, o‘z qanoti ostida o‘sha davrning ko‘plab buyuk shaxslarini birlashtirib, ma’naviy hayotning asosiga aylanib, ustunlikka erishadi.

Oʻzbekiston hududida soʻfiylarning maskanlari koʻp, lekin ular haqida maʼlumotlar juda kam. O‘shandan beri necha asrlar o‘tdi, buyuk imperiyalar barbod bo‘ldi, hayot o‘zgardi, oliy haqiqatlar yo‘lida xizmat qilgan ulug‘ zotlarning zikrlari faqat tarixiy darsliklar qatorida qoldi.
Din va jamiyat rivojiga katta hissa qo'shgan bu ma'naviyatli otalar kimlar edi?

Ular Buxoro chekkasida tavallud topgan mashhur “Xojagonning yetti piri – naqshbandiylar”dir. Bu yerda ular yuksak intilishlar va ma’naviy qadriyatlarga to‘la buyuk hayot kechirdilar. Shuningdek, ularning qabrlari islomiy ziyoratgohlar, butun dunyodan kelgan ko'plab musulmonlar uchun ziyoratgohlardir.

1. Bahouddin Naqshband

Baho ad-Din Muhammad al-Buxoriy, Bahouddin Naqshband (1318-1389) Qasri-Hinduvon qishlog‘ida, Shohi Naqshband va Xojai Buzur nomi bilan ham mashhur bo‘lgan hunarmand oilasida tug‘ilgan. Bu inson tasavvufning ma’naviy otalaridan biri va naqshbandiya so‘fiylik tariqatining asoschisi edi.

2. Ali Romitaniy. Avliyo Xoja Azizon

Xoja Ali Romitaniy (1195-1321) Buxorodan 20 kilometr uzoqlikdagi yirik shahar Romitan shahrida tug‘ilib, keyinchalik Qo‘rg‘on qishlog‘ida yashab, to‘quvchilik hunarini puxta egallagan va takomillashtirgan. Bu diniy peshvoga xalq orasida hurmatli shayx Azizon laqabi berilgan.

3. Mahmud Anjir Fag'naviy

Mahmud Anjir Fagʻnaviy (tugʻilgan yili nomaʼlum, vafoti 1317-yil) Buxorodan 20 km uzoqlikda joylashgan Fagʻnaviy qishlogʻida tugʻilgan. U o‘sha davrning mashhur so‘fiylaridan bo‘lib, so‘zsiz hokimiyatga ega edi.

4. Muhammad Orif ar-Rivgariy

Xoja Orif ar-Rivgariy (1156 - 1262) Buxorodan 38 km uzoqlikda joylashgan Xoja Orif Rivgarda tugʻilgan. U tirikligida katta e'tirofga sazovor bo'lganiga va avliyo darajasiga ko'tarilganiga qaramay, u juda kamtarin va jamoatchi bo'lmagan shaxs edi.

5. Muhammad Boboi Simasi

Xoja Muhammad Boboi Simasi (1259-1354) Buxorodan 15 kilometr uzoqlikda joylashgan

Simas qishlog‘ida tug‘ilgan. Bu so‘fiy Xojagon maktabining ashaddiy izdoshi bo‘lib, uning rivojiga katta hissa qo‘shgan, Buxoroning muqaddas bayramlari zanjirining beshinchi bo‘g‘inini egallagan.

6. Sayyid Amir Kulol

Xoja Sayyid Amir Kulol-Buxoriy (1287 - 1370) Buxorodan 11 km uzoqlikda joylashgan Suxor qishlogʻida kulol oilasida tugʻilib, 92 yil umr koʻrgan. U umri davomida Kalon deb atalgan, bu buyuk degani. U hanafiy ilohiyotining olimi, so‘fiy murshidi, pir va Bahouddin Naqshbandning ruhiy ustozi bo‘lgan. Yoshligidanoq u xalq kurashi, kurashga mehr qo'ygan va u erda ham muvaffaqiyatlarga erishgan.

7. Al-Gijduvoniy

Xoja Abd al-Xoliq Abd al-Jamil G‘ijduvoniy (1103-1179) Buxorodan 52 kilometr uzoqlikda joylashgan G‘ijduvonda tug‘ilgan. Uning otasi boshqa ajdodlari kabi ruhoniy edi. Pirlar oilasi Movarounnahrga Vizantiyadan (Rum) kelgan. U din va jamiyat rivojiga oʻzining beqiyos hissasini qoʻshgan soʻfiylikning yorqin namoyandasi, “Xojagon” tariqati hamkori edi.

Buxorodagi muqaddas qadamjolarni ziyorat qiling, afsuslanmaysiz! Bizning Poykent tarmog'imizning eng yaxshi mehmonxonalarini tanlang!